Ecrimisil Arabulucuya Tabi mi? Hukuki Bir Uyuşmazlığın Toplumsal Anlamı
Bir taşınmazın başında duran iki insanı düşünelim. Biri, “Burası benim, izinsiz kullanılıyor” diyor. Diğeri ise “Ben yıllardır burada yaşıyorum, burayı ben korudum, bakımını yaptım, şimdi neden benden para isteniyor?” diye soruyor. Kâğıt üzerinde mesele birkaç tapu kaydı, kullanım süresi ve hesaplamadan ibaret görünebilir. Fakat biraz yakından baktığımızda, ecrimisil tartışmasının yalnızca hukuki değil, aynı zamanda mülkiyet, güç, aile, toplumsal statü ve adalet algısıyla ilgili olduğunu fark ederiz.
Bu nedenle “Ecrimisil arabulucuya tabi mi?” sorusunu yalnızca “evet” veya “hayır” şeklinde yanıtlamak, konunun toplumsal boyutunu kaçırmamıza neden olabilir. Hukuki çerçeve önemlidir; ancak insanların mülkiyetle kurduğu ilişki, hukukun gündelik hayatta nasıl deneyimlendiğini de belirler.
Ecrimisil Nedir ve Neden Ortaya Çıkar?
Ecrimisil, genel olarak bir taşınmazın hak sahibi olmayan veya kullanım konusunda yetkisi bulunmayan kişi tarafından haksız şekilde kullanılması nedeniyle, hak sahibinin talep edebileceği bir bedel olarak karşımıza çıkar. Uygulamada “haksız işgal tazminatı” ifadesi de kullanılır.
Buradaki temel mesele aslında “Bir taşınmaz kimin?” sorusundan biraz daha geniştir. Aynı zamanda “Kim bu taşınmazı hangi koşullarda kullanabilir?”, “Kullanımın ekonomik karşılığı nedir?” ve “Bir kişinin mülkiyet hakkı ile başka bir kişinin fiilî kullanım hakkı çatıştığında adalet nasıl sağlanmalıdır?” sorularını gündeme getirir.
Bir miras taşınmazının kardeşlerden biri tarafından uzun süre tek başına kullanılması, ortak mülkiyete konu bir arazinin diğer paydaşların rızası olmadan kullanılması veya tapu sahibi dışında bir kişinin taşınmazdan yararlanması gibi durumlar ecrimisil tartışmasına dönüşebilir.
Ecrimisil ile Kira Arasındaki Fark
Ecrimisil ile kira bedelini birbirine karıştırmamak gerekir. Kira, tarafların iradeleriyle kurulmuş sözleşmeye dayalı bir kullanım ilişkisidir. Ecrimisilde ise temel mesele, taşınmazın hukuken korunmaya değer kullanım hakkına sahip kişinin rızası dışında kullanılmasıdır.
Bu ayrım arabuluculuk açısından da önem taşır. Çünkü 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesi, dava şartı arabuluculuğu kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk hukukundan kaynaklanan bazı uyuşmazlıklar bakımından düzenlemektedir. Hüküm 1 Eylül 2023 itibarıyla yürürlüğe girmiştir.
Türkoğlu Avukatlık Ofisi
+1
Ecrimisil Arabulucuya Tabi mi?
Sorunun hukuki cevabını netleştirelim: Salt ecrimisil talebinin, sırf ecrimisil niteliğinde olması nedeniyle 6325 sayılı Kanun m. 18/B kapsamında genel ve bağımsız bir dava şartı arabuluculuk kategorisine girdiğini söylemek doğru değildir.
18/B’de sayılan uyuşmazlıklar arasında kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi, Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar bulunmaktadır. Maddenin lafzında bağımsız bir “ecrimisil uyuşmazlığı” kategorisi yer almamaktadır.
Türkoğlu Avukatlık Ofisi
+1
Dolayısıyla ecrimisilin hangi hukuki ilişkiden ve hangi taleple birlikte doğduğu belirleyici olabilir.
Kira İlişkisinden Doğan Bir Uyuşmazlık Varsa
Uyuşmazlığın temelinde bir kira ilişkisi bulunuyorsa değerlendirme değişebilir. Çünkü 18/B, kiralanan taşınmazlardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını dava şartı haline getirmiştir.
Türkoğlu Avukatlık Ofisi
Başka bir ifadeyle “ecrimisil” kelimesini tek başına görüp otomatik bir sonuç çıkarmak yerine, uyuşmazlığın hukuki kaynağına bakmak gerekir.
Dava şartı arabuluculuğun söz konusu olduğu bir uyuşmazlıkta arabulucuya başvurulmadan dava açılması ise usul bakımından önemli sonuç doğurur. 6325 sayılı Kanun’un 18/A maddesine göre, dava şartı olan hallerde arabuluculuk süreci tamamlanmadan dava açılması halinde dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilebilir.
Türkoğlu Avukatlık Ofisi
Hukuki Bir Kavramın Sosyolojik Bir Hikâyeye Dönüşmesi
Burada hukuk ile sosyoloji birbirine yaklaşır.
Çünkü mülkiyet hiçbir toplumda yalnızca tapu sicilindeki bir kayıttan ibaret değildir. Mülkiyet, insanların “hak”, “aidiyet”, “ev”, “aile”, “güvenlik” ve “statü” kavramlarına yüklediği anlamlarla birlikte yaşar.
Türkiye’de konutun ekonomik ve sosyal önemi oldukça yüksek. TÜİK’in 2024 verilerine göre fertlerin %56,1’i oturduğu konutun sahibi olduğunu, %28’i ise kiracı olduğunu bildirmiştir. Aynı araştırmada nüfusun %21,2’sinin belirlenen göreli yoksulluk sınırının altında olduğu görülmektedir.
Veri Portalı
Bu rakamları düşündüğümüzde taşınmaz uyuşmazlıklarının neden yalnızca “para meselesi” olmadığını anlayabiliriz.
Bir ev, bir aile için ekonomik bir varlık olabilir. Başka bir aile için çocukların büyüdüğü yer olabilir. Bir tarla, bir kişi için yatırımken başka biri için kuşaklar boyunca aktarılan bir geçim kaynağıdır.
Bu nedenle ecrimisil talebi ortaya çıktığında tarafların yaşadığı duygular da farklılaşabilir.
Toplumsal Normlar ve Mülkiyet Algısı
Hukuk “mülkiyet hakkı” konusunda belirli kurallar koyar. Toplum ise bu kuralların yanında kendi normlarını üretir.
Örneğin bazı ailelerde miras kalan evin erkek kardeş tarafından kullanılması uzun yıllar “normal” kabul edilebilir. Kız kardeşlerden birinin hakkını istemesi ise aile içinde “huzursuzluk çıkarmak” şeklinde yorumlanabilir.
İşte burada hukuk ile toplumsal norm arasında bir gerilim oluşur.
“Aile İçinde Hesap Olmaz” Normu
Gündelik hayatta sık karşılaşılan “Aile içinde para konuşulmaz” düşüncesi, mülkiyet uyuşmazlıklarında son derece belirleyici olabilir.
Bir kardeş diğerinin taşınmazı kullanmasına yıllarca ses çıkarmayabilir. Bunun nedeni hakkından vazgeçmesi olmayabilir. Aile bağlarını koruma arzusu, yaşça büyük bir akrabaya duyulan saygı veya ekonomik bağımlılık nedeniyle sessiz kalmış olabilir.
Yıllar sonra ecrimisil talep edildiğinde ise geçmişteki sessizlik “rıza” olarak yorumlanabilirken, sessiz kalan kişi bunu “aile ilişkilerini bozmamak için gösterdiğim fedakârlık” olarak görebilir.
İki tarafın aynı olayı farklı anlamlandırması, hukuki uyuşmazlığın neden bu kadar duygusal hale gelebildiğini gösterir.
Cinsiyet Rolleri Mülkiyet İlişkilerini Nasıl Etkiler?
Mülkiyetin toplumsal dağılımında cinsiyetin etkisini göz ardı etmek de mümkün değildir.
Dünya Bankası’nın farklı ülkelerden verileri bir araya getiren araştırmaları, kadınların erkeklere kıyasla arazi ve konut sahibi olma ihtimalinin pek çok ülkede daha düşük olduğunu; bu farkın özellikle daha düşük gelir gruplarında belirginleşebildiğini gösteriyor. Araştırma ayrıca kadınların mülkiyet hakkını destekleyen daha eşitlikçi hukuki çerçevelerin kadınların mülkiyet sahipliğiyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.
World Bank Blogs
+1
Bu sonuç bize önemli bir sosyolojik gerçek hatırlatıyor: Hukuken eşit olmak ile fiilen eşit imkâna sahip olmak aynı şey değildir.
Miras, Sessizlik ve Kadınların Mülkiyet Hakkı
Bir kadın, mirastan kendisine düşen taşınmaz payını talep ettiğinde hukuken hakkını kullanıyor olabilir. Fakat toplumsal çevresi bunu bazen farklı değerlendirebilir.
“Sen zaten evlisin.”
“Erkek kardeşin orada yaşıyor.”
“Evi satıp ne yapacaksın?”
“Bunca yıldır birlikte yaşadınız.”
Bu cümleler hukuki normlar değildir. Ancak sosyal ilişkiler üzerinde ciddi bir baskı yaratabilirler.
Dünya Bankası’nın araştırmaları da kadınların mülkiyet üzerindeki kontrolünün ekonomik bağımsızlık, pazarlık gücü ve hane içindeki karar alma kapasitesiyle bağlantılı olduğunu vurguluyor.
Dünya Bankası
Dolayısıyla ecrimisil talebi bazen sadece geçmişteki kullanımın parasal karşılığını istemek değildir. Aynı zamanda “Benim de bu taşınmaz üzerinde söz hakkım var” deme biçimine dönüşebilir.
Kültürel Pratikler ve “Kullanmak” ile “Sahip Olmak” Arasındaki Fark
Toplumlarda mülkiyet çoğu zaman fiilî kullanımla karıştırılır.
Bir insan yıllardır bir evde yaşıyorsa, çevresindeki insanlar o kişiyi “ev sahibi” olarak görmeye başlayabilir. Oysa hukuki sahiplik başka bir şeydir.
Tam tersi de mümkündür: Tapuda pay sahibi olan kişi taşınmazı hiç kullanmıyor olabilir fakat bu, hakkının toplumsal açıdan görünmez olması gerektiği anlamına gelmez.
Bu durum özellikle aile mülkiyetlerinde dikkat çekicidir.
Örnek Olay: Kardeşler Arasında Bir Ev
Diyelim ki bir anne ve babadan iki kardeşe bir ev miras kaldı. Kardeşlerden biri evde yaşamaya devam ediyor. Diğeri başka şehirde yaşıyor.
İlk birkaç yıl hiçbir sorun çıkmıyor.
Evde yaşayan kardeş bakım masraflarını üstleniyor. Diğer kardeş de “Nasıl olsa kardeşim oturuyor” diyerek ses çıkarmıyor.
On yıl sonra taşınmazın değeri ciddi biçimde yükseliyor. Bu kez diğer kardeş kendi payının ekonomik değerini düşünmeye başlıyor ve ecrimisil talep ediyor.
Birinci kardeş açısından hikâye şudur:
“On yıldır evi ben korudum, vergilerini ve bakımını yaptım.”
İkinci kardeş açısından ise hikâye farklıdır:
“Benim payımı ücretsiz kullandın.”
Her iki anlatı da tarafların deneyimlerini yansıtır.
İşte arabuluculuk fikrinin sosyolojik açıdan ilginç tarafı burada ortaya çıkar: Tarafların yalnızca hukuki iddialarını değil, uyuşmazlığın arkasındaki ihtiyaçları da görünür hale getirme ihtimali vardır.
Güç İlişkileri ve Mülkiyet
Her mülkiyet ilişkisi aynı güç düzleminde kurulmaz.
Ekonomik olarak güçlü bir kişi ile ekonomik olarak bağımlı bir kişinin aynı taşınmaz hakkında pazarlık yapması, kâğıt üzerinde “iki tarafın anlaşması” gibi görünse de sosyal gerçeklik bundan daha karmaşık olabilir.
Pierre Bourdieu’nun sermaye kavramları bu noktada yararlı bir düşünme çerçevesi sunar. Ekonomik sermayenin yanında sosyal ve kültürel sermaye de insanların toplumdaki hareket alanını etkiler.
Örneğin bir kişinin hukuk bilgisi, çevresi, ekonomik gücü ve sosyal itibarı fazlaysa, mülkiyet uyuşmazlığında kendisini daha güçlü hissedebilir.
Diğer tarafta hukuki süreçlerden habersiz, ekonomik açıdan kırılgan veya aile içindeki hiyerarşiye bağımlı bir kişi bulunabilir.
Bu nedenle toplumsal adalet, yalnızca herkese aynı kuralı uygulamakla değil, insanların bu kurallar karşısında sahip oldukları gerçek imkânları da dikkate almakla ilgilidir.
Arabuluculuk Bu Güç Dengesini Değiştirebilir mi?
Arabuluculuk, tarafların bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlığı müzakere etmelerini sağlayan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Dava şartı arabuluculuğun bulunduğu durumlarda mahkemeye gitmeden önce bu sürecin tamamlanması gerekir.
Fakat arabuluculuğu romantikleştirmemek gerekir.
“Taraflar konuşursa mutlaka anlaşırlar” düşüncesi gerçekçi değildir.
Bir kişinin ekonomik olarak diğerine bağımlı olması, aile baskısı altında bulunması veya mülkiyet konusunda bilgi eksikliği yaşaması, müzakere sürecini etkileyebilir.
Bu nedenle gerçek bir uzlaşmanın yalnızca “imza atıldı mı?” sorusuyla değil, taraflar gerçekten özgür iradeleriyle mi karar verdi? sorusuyla da değerlendirilmesi gerekir.
Arabuluculuğun Sosyolojik Potansiyeli
Buna rağmen arabuluculuğun önemli bir avantajı vardır: Uyuşmazlığı yalnızca “kazanan-kaybeden” mantığı içinde değerlendirmek zorunda değildir.
Örneğin bir taraf geçmiş kullanıma ilişkin belirli bir bedel isterken diğer taraf taşınmazı kullanmaya devam etmek isteyebilir. Taraflar, hukuken mümkün olduğu ölçüde, ödeme planı, gelecekteki kullanım, taşınmazın satışı veya başka düzenlemeler üzerinden ortak bir çözüm arayabilir.
Böyle bir süreçte mülkiyetin ekonomik değerinin yanında ilişkinin geleceği de konuşulabilir.
Eşitsizlik ve Taşınmaz Uyuşmazlıklarının Görünmeyen Yüzü
Ecrimisil meselesini değerlendirirken en önemli sosyolojik kavramlardan biri eşitsizliktir.
Çünkü aynı hukuki hakkın farklı kişiler açısından ekonomik anlamı aynı olmayabilir.
Yüksek gelirli bir mülk sahibi için birkaç yıllık kullanım bedeli önemli ama yönetilebilir bir ekonomik mesele olabilir. Düşük gelirli bir kullanıcı için ise aynı talep ciddi bir barınma krizine dönüşebilir.
TÜİK’in verilerinde 2024 yılında geniş ailelerin %26,9’unun göreli yoksulluk sınırının altında yaşadığı görülüyor.
Veri Portalı
Bu nedenle taşınmaz uyuşmazlıklarını yalnızca “haklı kim?” sorusuyla incelemek bazen yetersiz kalır. “Bu uyuşmazlık hangi ekonomik koşullarda ortaya çıktı?” sorusunu da sormak gerekir.
Saha Araştırmaları Bize Ne Söylüyor?
Mülkiyet konusunda uluslararası saha araştırmaları, hukuki haklarla gündelik uygulamalar arasında önemli mesafeler bulunabildiğini gösteriyor.
Dünya Bankası’nın mülkiyet araştırmalarında, kadınların mülkiyet sahipliğindeki dezavantajlarının yalnızca yasalarla açıklanamayacağı; sosyal normların, aile içi karar alma biçimlerinin ve kültürel uygulamaların da belirleyici olduğu vurgulanıyor.
World Bank Blogs
+1
Bu durum ecrimisil gibi uyuşmazlıklara da farklı bir gözle bakmamızı sağlar.
Bir kişinin hakkını yıllarca talep etmemesi gerçekten rıza anlamına mı gelir?
Yoksa toplumsal baskı, ekonomik bağımlılık veya aile ilişkilerinin bozulmasından duyulan korku mu söz konusudur?
Bu soruların her somut olayda aynı cevabı yoktur. Fakat sosyolojik bakışın amacı zaten herkese tek bir cevap vermek değil, görünmeyen koşulları görünür hale getirmektir.
Hukuk, Kültür ve Adalet Arasında
Ecrimisil uyuşmazlıkları bize hukuk ile toplum arasındaki ilişkiyi küçük ölçekte gözlemleme fırsatı verir.
Tapu, mülkiyet hakkının hukuki yüzünü gösterir.
Fiilî kullanım, taşınmazın gündelik hayattaki yüzünü gösterir.
Aile ilişkileri, kültürel normları görünür kılar.
Ekonomik güç, tarafların pazarlık kapasitesini etkiler.
Cinsiyet rolleri, mülkiyete erişimin tarihsel ve toplumsal boyutunu ortaya çıkarabilir.
Arabuluculuk ise bütün bu unsurların kesiştiği bir müzakere alanı oluşturabilir.
Bu yüzden “Ecrimisil arabulucuya tabi mi?” sorusunun doğru cevabı, uyuşmazlığın niteliğine bakılarak verilmelidir. Ecrimisil talebinin kendisi, 6325 sayılı Kanun m. 18/B’de bağımsız bir dava şartı arabuluculuk türü olarak sayılmamıştır. Ancak ecrimisilin içinde bulunduğu hukuki ilişki kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti veya kanunda ayrıca düzenlenen başka bir dava şartı kapsamına giriyorsa değerlendirme değişebilir.
Türkoğlu Avukatlık Ofisi
+1
Dolayısıyla somut olayın yalnızca talep başlığına değil, uyuşmazlığın kaynağına ve birlikte ileri sürülen taleplere göre değerlendirilmesi gerekir.
Sonuç: Bir Ecrimisil Dosyasının Ötesinde
Bir ecrimisil uyuşmazlığına dışarıdan baktığımızda birkaç rakam, bir taşınmaz ve birkaç hukuki iddia görebiliriz. İçine girdiğimizde ise aile hikâyeleri, kırgınlıklar, ekonomik ihtiyaçlar, toplumsal normlar, cinsiyet rolleri ve güç ilişkileriyle karşılaşabiliriz.
Belki de bu yüzden mülkiyet uyuşmazlıklarının en zor tarafı hesaplama değildir. İnsanların aynı taşınmaza yüklediği farklı anlamları bir arada düşünmektir.
Bir taraf için adalet, yıllardır kullanamadığı mülkün karşılığını almaktır.
Başka bir taraf için adalet, yıllarca emek verdiği bir evden veya araziden bir anda dışlanmamaktır.
Toplumsal adalet tam da bu farklı deneyimleri görmeye başladığımız yerde anlam kazanır.
Ve belki hepimizin kendimize sorabileceği daha geniş sorular vardır: Aile içinde mülkiyet konuşulurken gerçekten herkes eşit derecede söz sahibi mi? Bir kişinin yıllarca sessiz kalması gerçekten rıza mıdır? Ekonomik gücü daha az olan insanların hukuki haklarını kullanmaları neden bazen daha zor hale gelir? Bir taşınmazı “ev” yapan tapu kaydı mıdır, yoksa orada biriken anılar ve emekler midir? Kendi hayatımızda mülkiyet, aile, adalet ve eşitsizlik arasındaki ilişkiyi hiç düşündük mü? Böyle bir uyuşmazlığın tarafı olsaydık, hakkımızı ararken ilişkimizi korumak ile adalet duygumuz arasında nasıl bir seçim yapardık?