Türkiye’de İlk Fotoğraf Ne Zaman Çekildi? Bir Anın Peşinden
Bir gün Kayseri’de, evimin penceresinden baktığımda, sıcak yaz günlerinin huzur veren sessizliği içinde yıllar önce çekilmiş bir fotoğrafın etkisinde kaldım. O fotoğrafı hayal ederken, geçmişin derinliklerine inmeye başladım. Ve birden aklıma, Türkiye’de ilk fotoğrafın çekildiği gün geldi. O anın büyüsü, beni öyle sarstı ki, bu yazıyı yazmaya karar verdim.
İlk Adımlar: Bir Fotoğrafın Doğuşu
Bir sabah, Kayseri’nin sıcak güneşinin altında yürürken, sanki geçmişin soğuk havası beni sarhoş etmiş gibi bir duygu hissettim. Türkiye’de ilk fotoğrafın çekildiği zaman, öyle eski bir anıydı ki, o zamanki insanların yaşadığı duyguları anlamaya çalıştım. Hani bazen bir şeyin ne kadar özel olduğunu anlamak için ona bakmanın çok daha uzun bir süre geçmesi gerekir ya… İşte o ilk fotoğraf da tam böyle bir şeydi.
Türkiye’deki ilk fotoğraf, 1840’larda çekilmişti. O zamanlar fotoğraf makineleri bugünkü gibi elimize alıp, sadece birkaç saniyede anı yakalayabileceğimiz araçlar değildi. Her şeyin bir süresi vardı. Her şey yavaş ve derindi. O ilk fotoğrafı çekmek için beklemek, sabretmek gerekiyordu. Tıpkı bir tablonun son dokunuşlarını yapmak gibi, çok uzun bir süreçti.
Çekilen fotoğraf, dönemin ilk fotoğrafçılarından olan ve bu işin öncülerinden kabul edilen İbrahim Edhem Efendi’ye ait. 1839’da Paris’te fotoğrafın ilk kez icat edilmesinden yalnızca bir yıl sonra, İstanbul’daki o eski sokaklardan birinde, bir objektifin arkasında bu isim vardı. Yavaşça, dikkatlice, bir anı yakalamak için derin bir heyecanla çalışıyordu. Bütün o sabır ve dikkat, bugün bile görmediğimiz bir zamanın izlerini taşıyor. Ve belki de o günün sabahında, hiçbir şeyin farkında olmayan insanların yüzleri, o küçük odadaki odaklanmış gözlerle ilk kez bir fotoğrafın içine hapsoldu.
O İlk Fotoğrafı Hayal Ediyorum
Bazen bir fotoğraf, ne kadar eski olursa olsun, insanı bugüne yaklaştırır. O zamanın İstanbul sokaklarını düşünün; kalabalık, yorgun, hızla geçen insanlar, belki de bir köşe başında bir fotoğrafçı. Ne kadar basit, değil mi? Ama bir de düşünüyorum, o günlerde insanlar nasıl bir duygu içindeydi? Bu yeni icat, onların gözlerinde ne tür bir heyecan yaratmıştı?
Fotoğrafın ortaya çıkışı, bir nevi geleceğe açılan bir pencereydi. Birçok kişi için belki sadece merak uyandırıcı bir şeydi; “Bakalım bir görüntü nasıl ölümsüzleşiyor?” Ama belki de bazılarının içinde derin bir arzu vardı, bir şeyin hatırlanması, bir anın bir daha kaybolmaması için… O fotoğrafçı, ne kadar da sabırlıydı. Çünkü o dönemde fotoğraf, neredeyse sihir gibi bir şeydi.
Bugün, her şeyin hızla geçtiği bir dünyada, o sabır ve özveriyi düşünmek bana biraz hayal kırıklığı veriyor. Bugün, bir fotoğrafı sadece birkaç saniye içinde çekip, anında sosyal medyada paylaşabiliyoruz. Ama o zamanlar, bir anı kaydetmek için uzun saatler, belki de günler gerekiyordu. O duyguyu, o sabrı, belki de o huzuru yaşayamamak… Bu beni biraz üzüyordu.
Bir Fotoğrafın Geleceği
Zaman içinde fotoğraf sadece bir sanat değil, aynı zamanda bir belge haline geldi. O ilk fotoğraf, hem bir tarih yazısıydı, hem de geleceğe bir mesajdı. Bugün, fotoğraflara bakarken sadece bir görüntü görmüyoruz, bir zamanın ruhunu, o dönemin izlerini görüyoruz. Türkiye’de çekilen ilk fotoğrafın arkasındaki insanlar, büyük bir cesaretle geçmişin kaybolan yüzlerini geleceğe taşımak istediler. Bu kadar değerli bir şeydi. Bir parça zaman, bir parça ruh.
Bugün fotoğraflarımıza daha farklı gözlerle bakıyorum. Yani, belki de her bir fotoğraf, hem bir anı hem de bir umut taşıyor. Gelecek için, kaybolan her anı hatırlamak… Bu düşünceler içimi bir şekilde ısıtıyor ama aynı zamanda kaybolmuş bir zamanın acısıyla da yüzleştiriyor beni.
Türkiye’de İlk Fotoğraf: Ne Zaman Çekildi?
İşte, o ilk fotoğrafın çekildiği zaman tam 1840’ların başlarıydı. Bugün, o ilk fotoğrafın çekildiği İstanbul sokaklarından birinde yürürken, çok şeyin değişmiş olduğunu fark ediyorum. Fotoğraf makineleri küçüldü, akıllı telefonlar geldi, herkesin cebinde milyonlarca fotoğraf var. Ama yine de bir şey kaybolmuş gibi hissediyorum: Sabır, beklemek, o anı yakalama duygusu…
Beni belki de en çok hayal kırıklığına uğratan şey, zamanın nasıl hızla geçtiği. O zamanlar bir fotoğraf için büyük bir emek gerekiyordu, ama şimdi bir saniyede milyonlarca görüntü oluşturulabiliyor. Her şey çok hızlı, ama belki de o yüzden biraz da değersiz. Bir fotoğrafın, bir anın içinde kaybolmasına izin veriyor muyuz?
İstanbul’un ilk fotoğrafı, sadece bir anı değil, bir dönemi temsil etti. Türkiye’deki ilk fotoğraf, bizim geçmişimizi, kimliğimizi, duyduğumuz heyecanı ve kaygıyı da temsil ediyor. O zamanlardan günümüze kadar gelen bir yolculuk. Şimdi, o ilk fotoğrafı düşündüğümde, kendimi o zamanki insanların yerine koyarak, derin bir saygı duyuyorum. Çünkü her bir fotoğraf, sadece o anın kendisi değil, tüm bir tarih…